Op 23 mei 1969 werd het dubbelalbum met de rockopera Tommy van de Britse rockgroep The Who in ons land uitgebracht. Zes dagen eerder, op 17 mei, was de plaat al in de Verenigde Staten verschenen. Tommy is het vierde studioalbum van de band en de opvolger van  The Who Sell Out uit 1967. Tommy is een van de eerste rockopera’s uit de geschiedenis van de popmuziek en absoluut een van de meest succesvolle.

Voor de opnames tussen 19 september 1968 en 7 maart 1969 betrokken Pete Townshend, Roger Daltrey, John Entwistle en Keith Moon, samen met producer  (en manager) Kit Lambert de IBC Studios in Londen. Het complete opnameproces duurde dus bijna een half jaar, mede omdat regelmatig partijen opnieuw opgenomen moesten worden. Townshend was al vroeg in zijn carrière van plan om niet alleen maar korte drie minuten songs te maken en samen met Lambert kwam hij op het idee van een soort van rockopera. Het resultaat daarvan waren de songs A Quick One, While He’s Away op het tweede Who-album (A Quick One) en Rael op het derde album (The Who Sell Out), waarna hij getriggerd werd om, onder invloed van de geschriften van zijn leermeester/goeroe Meher Baba, begon aan wat uiteindelijk Tommy is geworden. De werktitel was Deaf, Dumb And Blind Boy,  volgens Pete Townshend in een interview met het blad Rolling Stone in augustus 1968.

De inhoud
Het verhaal van Tommy mag als bekend geacht worden, dus daar gaan we niet uitgebreid op in, behalve dat Tommy de zoon is van de in de Eerste Wereldoorlog als vermist geraakte Britse Captain Walker en diens vrouw.  In 1921 komt deze toch boven water en treft zijn vrouw aan met diens nieuwe liefde, die hij vermoordt in het bijzijn van Tommy. Deze wordt ten strengste aangeraden niets te vertellen van wat hij gezien en gehoord heeft en vanaf dat moment houdt hij zich doofstom en blind. Jaren later wordt Tommy een geniaal flipperaar en beroemd, etc. Dat het een wat vreemd en onlogisch verhaal is (zeker als je de gelijknamige film hebt gezien) over een kind dat in de Eerste Wereldoorlog geboren is en als tiener een flipperkampioen werd (waren die er al in de jaren ’20 en ’30?), dat is een feit. Maar het gaat uiteindelijk om de muziek en die is nog altijd onvergetelijk en uitstekend. Het verhaal over de autistische Tommy is een metafoor: we hebben vijf zintuigen, maar  we zijn blind voor de realiteit. Tommy staat symbool voor onze eigen onvolkomenheden.

Het grootste gedeelte van de 24 songs werd door Pete Townshend geschreven en twee door John Entwistle. Tommy’s Holiday Camp werd toegeschreven aan Keith Moon, maar die werd ook door Townshend geschreven. The Hawker is een oude bluessong, geschreven door Sonny Boy Williamson, die oorspronkelijk Eyesight To The Blind heette.

De plaat
Het hoesontwerp van het dubbelalbum is van de hand van Mikr McInneryney, ook een volgeling van Meher Baba. De voorkant van de hoes is een van de meest iconische uit de popgeschiedenis. Op aandringen van de platenmaatschappij zijn foto’s van de vier bandleden in de hoesfoto verwerkt. Binnenin de klaphoes en in het bijgaande boekje staan veel illustraties en alle songteksten, alleen de plot ontbreekt. Die werd wel verwerkt in de tourprogrammaboekjes die bij de concerten te koop waren.

Tommy werd dus als dubbel-lp uitgebracht, met op de eerste plaat kant 1 en kant 4 en op de tweede kant 2 en kant 3. Het album kreeg vooral lovende kritieken en was een groot succes, vooral ook nadat de band in de film over het Woodstock-festival te zien was geweest. De eerste cd-versie verscheen in 1984 als dubbelaar, wat niet perse hoefde qua speelduur, want deze is in totaal ruim 75 minuten, dus prima voor een enkele cd. Naderhand zijn er ook wel versies op één cd uitgebracht, onder meer in 1990 en 1993.

In 1996 kwam er een geremixte versie op één disc uit, gemaakt door Jon Astley. Hij had gebruikgemaakt van de originele achtsporenopnames en instrumenten nu hoorbaar gemaakt die voorheen als het ware verborgen waren onder de rest van de muziek, zoals bekkens en orgel. In 2003 werd een dubbele superaudio-cd uitgebracht, met daarop een 5.1 surround versie. Deze werd gemaakt onder supervisie van Pete Townshend, die ook zorgde voor demo’s en enkele afgevallen songs. Tien jaar later, in 2013 dus, werd een 3cd/audio-blu-ray boxset  uitgebracht, met daarop naast het originele album, demo’s, outtakes en een live-opname uit 1969 in Canada.

Tommy bereikte de tweede plaats op de Britse-albumlijst in 1969, nummer vier op de Amerikaanse Billboard-albumlijst en nummer veertien was de hoogste notering op de Veronica albumlijst in 1970.
Gouden platen kreeg de band onder meer uit Groot Brittannië, Frankrijk, Nieuw-Zeeland en Italië. In de Verenigde Staten werden ruim 2 miljoen exemplaren verkocht, goed voor 2x platina.

Live
In april 1969 begon The Who met het instuderen van de songs om ze live uit te voeren. Niet alle songs haalden de live uitvoering en ook de volgorde was anders dan de plaatversie. Tijdens de tournees van 1969 en 1970 was Tommy de hoofdmoot van de concerten. Tommy is in de loop der jaren regelmatig door de band uitgevoerd, maar pas in april 2017 tijdens een tweetal liefdadigheidsconcerten in de Londense Royal Albert Hall werd het in zijn geheel en in de juiste volgorde uitgevoerd. Het bewijs hiervan is te zien en te horen op de blu-ray en dvd Tommy Live At The Royal Albert Hall.

Andere versies
In 1970 maakte de Canadese balletgroep Les Grands Ballets Canadiens een balletversie van Tommy, die in 1971 in New York werd opgevoerd, ondersteund met filmbeelden. Ook in 1971 werd een operaproductie gemaakt, door  The Seattle Opera, met Bette Midler in een van de hoofdrollen.

In december 1972 presenteerde Lou Reizner op één avond twee concerten met The Who en een aardige backingband: the London Symphony Orchestra. Ook het lijstje gastvocalisten mag er zijn: Maggie Bell (Blue Mink, bij ons bekend van The New London Chorale), Sandy Denny (Fairport Convention), Steve Winwood, Rod Stewart, Richie Havens en Ringo Starr, om er maar zes te noemen.
Deze ‘klassieke’ versie werd ook op dubbel lp uitgebracht.

In 1975 werd de speelfilm Tommy uitgebracht, met als regisseur Ken Russell en gemaakt in opdracht van Robert Stigwood. Onder de acteurs zien we popsterren als Tina Turner, Elton John en Eric Clapton, naast sterren als Ann Margret en Jack Nicholson. De film was een kaskraker en ook de soundtrack werd een groot succes. Omdat het een muziekfilm is, zonder echte dialogen, schreef Pete Townshend nog eens zes songs om het verhaal te completeren.

Omdat Townshend in 1991 niet in staat was om gitaar te spelen, na een val van zijn fiets brak hij zijn arm, werkte hij mee aan een Broadway versie van Tommy, die in 1992 van start ging en meteen een groot succes was. Deze versie kwam daarna ook naar Europa en werd ook hier succesvol.

In 2002 maakte het Orkest van de Koninklijke Luchtmacht een uitgebreide theatertournee met Tommy, waaraan bekende vaderlandse vocalisten als Roon Staal, Bert Heerink en Laura Vlasblom meewerkten. In 2015 kwam er een Bluegrassversie op de planken, door bluegrassband The Hillbenders en ook dit was een schot in de roos.

Nieuwe releases
Volgende maand, op 14 juni, komt het album The Who’s Tommy Orchestral uit, met Roger Daltrey als leadzanger en het The Budapest Scoring Orchestra als orkest. Verder werken meerdere muzikanten mee die in The Who (de toerende band) spelen of hebben gespeeld, zoals Simon Townshend, de gitaarspelende jongere broer van Pete. De opnames hiervoor zijn gemaakt in de Hongaarse hoofdstad Budapest en in Bethel in de staat New York, de plek waar 50 jaar geleden het Woodstock-festival werd gehouden.

Ook in juni komt het nieuwe studioalbum van The Who uit, waarop onder meer Gordon Giltrap meewerkt. Het is de eerste studioplaat van de band sinds Endless Wire uit 2006. De titel van dit album is nog niet bekend. Inmiddels is de band bezig met een uitgebreide tournee door de Verenigde Staten en Canada, onder de titel Moving On! Europese data zijn nog niet aangekondigd, met uitzondering van een concert op 6 juli in het Wembley Stadium in Londen, met o.m. Eddie Vedder en Kaiser Chiefs als gasten.